70-Jaar-BevrijdingAls ik werk met kinderen van oorlogsslachtoffers (dat zijn volwassenen) dan springt er één aspect in hun verhalen steeds in het oog: er werd thuis niet gepraat over de oorlog, sterker nog, er werd helemaal niet gepraat. Alles wat emoties kon oproepen, zoals woorden, drukte, herrie, rommel, moest worden vermeden.

Onwillekeurig dacht ik zelf dan weleens: waaròm werd er niet over gepraat? Het niet-praten door de ouders heeft vaak diepe sporen van onzekerheid en angst achtergelaten in de tweede generatie. Zo leerde je niet te ervaren dat je gevoelens er mogen zijn, je leerde er niet mee om te gaan, vragen te mogen stellen, te onderzoeken, te botsen. Je leefde met een geheim in huis, een beerput, een donkere wolk en dat mocht je als kind niet verstoren. Sommigen raakten als kind verstrikt, verstard en deden alles om maar niet tot last te zijn. Anderen sprongen uit de band en werden onhandelbaar. Er bestaat nu ook een officiële erkenning voor de problematiek van de tweede generatie oorlogsslachtoffers.

Na het zien van de documentaire Het Laatste Hoofdstuk (2DOC, 13-04-2014) begreep ik beter waarom overlevenden vaak niet over hun oorlogservaringen konden praten. Ze hadden zulke onbeschrijflijk onmenselijke dingen gezien, zelf ondergaan of soms zelfs gedaan. Daar kan je bijna niet over praten. Een vader vertelt zijn kind later niet over de handgranaat die hij in zijn bureaula had liggen om zijn gezin in geval van nood op te blazen als de vijand het huis zou binnenvallen. Of, zoals een van de hoofdpersonen in deze documentaire zegt: “Ik heb niet overleefd op mijn goede gedrag”. Zelfs het overleefd hebben op zich vervult menige overlevende met diepe gevoelens van schuld en schaamte. Zij waren op een of andere manier de dans ontsprongen, de anderen waren vermoord. Dat komt duidelijk naar voren in de documentaire Verlies niet de moed (2DOC, 04-05-2015).

De documentaire Het Laatste Hoofdstuk, over twee oude mannen die uiteindelijk tot spreken komen en hun put openen, heeft diepe indruk op mij gemaakt. Het heeft mij meer ontzag gebracht voor het onuitsprekelijke en woordenloosheid te respecteren. Maar het innerlijk kind van de tweede en misschien ook derde generatie wil soms weten en verwerken, ook na 70 jaar bevrijding.

24 Responses to Het innerlijk kind als tweede generatie oorlogsslachtoffer

  1. Henk

    28 november, 2016 at 12:57  
    Bedankt voor het inzicht dat je me gegeven hebt.
  2. Ria Vervoort

    31 januari, 2017 at 13:21  
    Deze tekst verwoord precies de rode draad in mijn jeugd. Erg herkenbaar. Dank je wel.
    • Robert

      3 februari, 2017 at 14:18  
      Ik Zoek al jaren naar antwoorden. Ook ik ben een kind van ouders die de verschrikkingen van de oorlog niet konden verwerken. Praten was bij ons thuis niet mogenlijk, alles werd altijd afgedaan met morgen is alles weer goed. Mijn vader is 93 jaar geworden en ik ben pas 47 en heb nooit maar dan nooit gedacht dat dit het was. Ik ben een tweede generatie oorlogsslachtoffer. Al jaren kamp ik met depressies en verslavingen en lukt het mij maar niet om te kunnen genieten van het leven. wie weet wat ik nog meer vind. Robert
      • L.zant

        29 april, 2018 at 17:24  
        Het is zo fijn om te lezen dat ik niet de enige ben, dank!
  3. Juul Poels

    6 februari, 2017 at 16:37  
    Ik herken dit volledig. Er werd niet gepraat, toen niet en nu niet over emoties, over problemen of over welke zaken dan ook. De laatste jaren ga ik van de ene "burn-out"in de andere, van de ene therapeut naar de andere en ik lijk niet meer verder te komen. Zit vast, onrust, stress, ik weet het allemaal niet meer. Mijn vader zegt dat ik hulp moet zoeken (hij is 90), maar waar en bij wie? Misschien heeft iemand raadt?
    • payodhi

      6 februari, 2017 at 16:55  
      Hallo Juul, google eens op innerlijk kindwerk bij jou in de buurt. Dat gaat over het aanpakken van die onrust en stress. Payodhi (schrijver van deze blog)
    • Regine Schoe

      13 december, 2017 at 11:10  
      Beste Juul, ik heb veel gehad aan PRI. Lees om te beginnen eens een boek van Ingeborg Bosch, een psychologe en ontwikkelaar van PRI. Bijv. Het boek Illusies. Ik weet zeker dat je jezelf In zal herkennen. Door het hele land zijn therapeuten de door Ingeborg zijn opgeleid. Het heeft mijn leven gered. Hartelijke groet, Regine
    • Ank

      5 januari, 2018 at 08:32  
      Hallo, een goede vriend van mij heeft hulp gezocht bij 45 en nu bij Sinaï in Amsterdam. Het laatste staat erg dicht en direct bij tweedegeneratie joodse oorlogsslachtoffers. Hij is momenteel weer in therapie. Ik geloof niet dat je op al je vragen antwoord kan krijgen, maar je kunt het zeker leefbaar maken. Heel veel sterkte, ik weet precies waar je zit!
    • Rene

      23 januari, 2018 at 09:47  
      Beste Juul, Een heel herkenbaar beeld wat jij schetst...ben ook het hele woud van hulpverlening doorlopen (ook vele medicijnen geprobeerd...). Ben nu in behandeling bij het Sinaï Centrum te Amstelveen. Voor het eerst de echte herkenning tijdens groepsgesprekken en dat is al heel wat. Daarnaast ook individuele gesprekken. Voor mij de beste therapie tot nu (sinds dertig jaar). Kan het je aanraden ! Sterkte enne don't blame yourself !! René
  4. Elsa Liefferink

    8 februari, 2017 at 22:16  
    Bij ons thuis werd er juist veel over de oorlog gepraat ook toen ik nog een heel jong kind was. Ik vond dat zo onbegrijpelijk en onverdraaglijk dat ik meen dat ik juist door het vele spreken over de gruwelijkheden een trauma heb opgelopen. Groet, Elsa
  5. nick

    9 februari, 2017 at 23:00  
    misschien kan dit interessant zijn ; http://tinyurl.com/jmz7pfd

  6. 26 februari, 2017 at 11:44  
    Mijn opa heeft deelgenomen aan de gevechten op de Grebbeberg. Een oorlogstrauma opgelopen waarvoor hij in de jaren 50 nog opgenomen is geweest in een psychiatrische kliniek. Het heeft zijn kinderen gevormd en ook ik als kleinkind ondervind hier nog de gevolgen van. Het feit dat er nooit over werd gepraat over emoties, heeft gemaakt dat mijn moeder ernstig teleurgesteld was in haar vader en hem zelf haatte. Wilt u meer lezen? Lees dan mijn laatste blog.
  7. Erik R

    5 mei, 2017 at 23:49  
    Mijn vader inmiddels bijna 84 heeft vreselijke dingen mee gemaakt in de tweede wereld oorlog. Hij heeft zijn vader verloren toen mijn opa in duitsland in moest werken als binnenschipper.tijdens een bombardement is mijn opa omgekomen en belvem mijn oma vader en zijn broertje alleen achter. Mijn vader heeft een trauma hierdoor opgelopen en werd door de psychische na sleep op 41 jarige leeftijd volledig afgekeurd voor werk. Ik heb mijn hele leven ook met het trauma van mijn vader te dealen gehad en denk dat ook ik hierdoor problemen heb gekregen aangezien ik niet over mijn emoties kan praten (nooit heb geleerd). Een scheiding van mijn vrouw en mijn onderdrukte gevoelens probeer ik tot op de dag van vandaag een plek te geven. Ik heb ernstige afwijzings angst en denk dat dit te maken heeft met de situatie van mijn vader....
  8. Trudy

    17 mei, 2017 at 19:57  
    Helaas herkenbaar, mijn vader was verzetsstrijder. En het spreekwoord op eieren lopen, werd bij ons op eierschalen lopen. Klein voorbeeld, altijd gepest, nooit naar een feestje. Dus ik was 12/13 jaar en ik kreeg mijn eerste uitnodiging. Helemaal blij naar huis en vragen of ik 17 september naar een feestje mocht. Nou wat er uit mijn vaders mond kwam, wil ik niet eens meer aan denken, maar het belangrijkste was, 17 september was absoluut geen feestdag, de slag om Arnhem begon toen.Wist ik veel, die datum en dan dat hij daar gevochten had. Ben wel naar het feestje geweest, dankzij mijn moeder, maar de lol was eraf.
  9. Ruud

    24 juni, 2017 at 21:45  
    Goed om deze berichten te lezen. Ik kom uit een gezin van 6 personen, waarvan mijn vader tijdens de oorlogsjaren heeft gediend bij 1RS in Indonesië. Hij is daar tijdens die periode tijdens de strijd invalide geworden. Hij heeft nooit over die tijd gesproken maar wel wel laten weten dat er dingen waren gebeurd. Zij vrouw/mijn moeder is op jonge leeftijd na een lang ziekbed uiteindelijk overleden. Mijn vader bleef achter met 4 jongens raakte aan de drank en er wij waren achteraf gezien niet in staat om een band te krijgen met elkaar tot op de dag van vandaag. Ikzelf heb geen herinneringen aan de tijd toen mijn moeder nog leefde. Ik was 14 jaar toen zij overleed. Mijn vader is al weer meer dan 10 jaar overleden en ik hield van hem. Ruud
  10. Swanray

    22 augustus, 2017 at 22:14  
    Ik heb een gedicht geschreven, naar aanleiding van wat mijn geliefde me vertelde over haar problemen van nu, waarvan de kern in haar jeugd is ontstaan. Hier mijn gedicht:

    altijd gezwegen

    klein meisje heeft poppenfeest
    thee met taart en leuke liedjes
    fijn, tantetje dat Ben kon komen
    Betty naar Amerika…nog thee?
    het werd heel knus en gezellig

    boos meisje met grote schoenen
    stampvoet poppen in een doos
    het is stil van sprakeloze poppen
    boos zo boos weg naar de tuin
    waar een kuil is gegraven

    lief meisje heelt alles wat fout was
    heeft ze voorzichtig opgegraven
    één voor één hun naam genoemd
    hen van aarde ontdaan, getroost
    dat ze niet meer dood hoeven zijn

    droef meisje heeft ze gewassen
    naast elkaar te drogen gelegd
    vader ziet poppen op een rij
    is opeens heel nijdig
    meisje kan niets zeggen

    stil meisje fluistert geheimen
    niemand die ze horen wil
    haar ouders?
    hebben ook geheimen
    altijd gezwegen

    © swanray 2017
    • Sid

      17 maart, 2018 at 18:54  
      Ik heb gehuild om dit gedicht. Ik ben 52 en nu komt alles boven over mijn jeugd met mijn vader die als enige van de familie uit de kampen is gekomen. 21 familieleden.... Schuldgevoel omdat ik eigenlijk niet mag zeuren. "kijk maar wat mijn vader heeft meegemaakt" Ik weet pas sinds kort dat heel veel mensen hetzelfde probleem hebben. Daarom dank voor dit gedicht
  11. Alexandra

    19 maart, 2018 at 21:33  
    Ben net gaan zoeken op internet, voel me zo ontheemd. Kom uit dysfunctioneel gezin: - moeder met jeugdtrauma, opgenomen geweest in psychiatrische inrichting tijdens mijn puberteit. - Opa (vader van vader) bleek na de 2e WO zelfmoord te hebben gepleegd. Communist was hij, maar hoe zat dat nou? Ja, papa en mama hadden het moeilijk gehad vroeger, maar wij als gezin deden het allemaal zo goed. Alle schijn voor de buitenwereld ophouden. Intussen zijn alle kinderen volwassen en spreken elkaar nauwelijks of niet. Vader is overleden en met moeder is summier contact. Mijn eigen kinderen zijn volwassen aan het worden, Blijkt mijn echtgenoot alcoholist te zijn. Ik werk zo hard en probeer het zo goed mogelijk te doen (werk, kinderen), zelf besta ik niet, zo is het altijd geweest. Ik wil graag leven, maar het lukt niet. Als het met de anderen maar goed gaat. Ben de laatste 20 jaar van hardwerken via straffe migraines naar hardwerken doorgegaan. Ik weet het even niet meer, ik ben zoo alleen. Iedereen om mij heen die mij denkt te kennen, denkt vast en zeker dat het goed met me gaat. Mijn eigen gezin wordt vast en zeker net zo dysfunctioneel als het gezin waar ik in ben opgegroeid. Mijn kinderen trekken meer naar hun vader dan naar mij. Heb ik daar nou zo mijn best voor gedaan.... Soms zou ik gewoon willen dat ik domweg niet besta. Liefs voor allen, morgen is het weer vast beter, ik hoop het maar...
    • payodhi

      20 maart, 2018 at 09:12  
      Hallo Alexandra, Het is goed om te gaan praten met iemand. Je mag mij (van deze blog) ook bellen (contactinformatie) bij het zoeken. Payodhi
  12. Miriam

    12 juni, 2018 at 13:34  
    Voor mij is de rode draad geweest dat ik niet bestond, ik deed er niet toe en ik mocht er niet zijn.Ik ben de dochter van een joods onderduikkind. Tot mijn elfde wist ik niet dat mijn broertjes en ik Joods waren, het werd gezegd en dat was dat. Mijn moeder hertrouwde en wij werden uit huis gezet. Ik begreep en voelde de pijn van mijn moeder en toen ze een paar jaar geleden zei dat ze het zielig voor ons vond dat wij 'niet zo'n leuke jeugd' hadden, vond ik dat al zo fantastisch dat ik haar geen pijn wilde doen door veel te vertellen over wat er dan niet zo leuk was en hoe dat mijn verdere leven heeft beïnvloedt. Ik had geen eigenwaarde, ik voel me altijd superverantwoordelijk, ik speel tweede viool in mijn eigen leven enz enz. Ik heb heel hard gewerkt om in mijzelf te leren vertrouwen, ik voel me iemand, maar diep diep vanbinnen zit er nog een boel verdriet en een onvermogen en onhandigheid.
  13. Ellen

    30 juli, 2018 at 23:25  
    Mijn moeder vertelde veel over de oorlog en haar verblijf in de Jappenkampen. Nog steeds komt ze met verhalen over de tijd in Indie. Al van jongs af aan voel ik me anders, niet o.k. onzeker en heb ik moeite met vriendschappen en relaties. Ook kamp ik met schuldgevoel en heb ik niet het gevoel mijn leven goed vorm te kunnen geven. Waarschijnlijk heeft mijn moeder moeite gehad met het tonen en delen van haar emoties en gevoel en wist ze niet goed wat te doen met mijn emoties. Ik vind het nog moeilijk dit te zeggen over mijn moeder, want zij is toch een goed mens. Ik heb me er nog nooit echt in verdiept of dit een gevolg van die oorlogstijd kan zijn.
    • Antoinette

      29 augustus, 2018 at 13:29  
      Mijn moeder liet niet veel los over de Jappenkamptijd. Als kind van een jaar of 12, 13 had ik het gevoel dat ik 'iets' miste. Ik merkte dat mijn moeder mij nooit warm omhelsde zoals de moeder van een vriendinnetje dat wel bij haar deed. Ik sprak dit uit naar mijn moeder, dat zij zo afstandelijk was, en zij antwoordde dat iedereen nu eenmaal anders is. Ik voelde me schuldig. Mijn moeder was zorgzaam op een andere manier. Door mijn jeugddiabetes riep ik zorg op. Ik had echter het idee dat ik niet als persoon werd gezien. Voor emoties was geen ruimte. Mijn middelbare schooltijd was moeilijk. Ik was erg onzeker en trok me terug uit de groep. Door mijn diabetes had ik indertijd een uitzonderingspositie (ik gymde niet mee, mijn vader fietste met me mee naar school, in die tijd was er lang niet zoveel bekend over diabetes). Door goede cijfers te behalen kreeg ik complimentjes. Maar wat voelde ik me alleen. Na de middelbare school ontwikkelde ik een eetprobleem: alle emoties at ik weg. Dit heeft jarenlang geduurd. Het werd een probleem op zich, vooral omdat het gevaarlijk was in combinatie met mijn diabetes. Uiteindelijk vond ik de juiste hulp en kon ik het overwinnen. Maar de verwarring op het gebied van emoties kwam daardoor weer omhoog. Ik merk dat ik voornamelijk vanuit mijn hoofd leef, op een soort automatische piloot. Ik weet zeker dat dit met het oorlogsverleden van mijn moeder te maken heeft. Zij staat er niet voor open en zegt dat zij niks mankeert en dat ik gewoon te veel verwend ben. Ik zou graag leren om wel mijn emoties te tonen, te delen met anderen. Dit voelt zo alleen.
      • Mo

        11 september, 2018 at 11:00  
        Antoinette, Ik las je bericht en dit is bijna gelijk aan hoe mijn thuissituatie vroeger was. Ik kwam (materieel) niets te kort, had het volgens mijn ouders veeeel beter dan andere kinderen. Maar er op terugkijkend: alles draaide om hun. Maar 1 kind (niet teveel gezeur), vakanties die zij leuk vonden (boven in de bergen, lees: geen andere kindjes om mee te spelen, dus ik alleen beetje tekenen in de voortent). Emotioneel kwam ik zwaar tekort, geen omhelzingen, ze vroeg nog wel hoe het op school was maar als ik zei niet goed, dan gaf ze niet thuis, mijn dipoma uitreiking hebben ze gemist.. Voor de buitenwereld leek alles perfect, maar het leek eigenlijk nergens op... Toen ik mijn man leerde kennen ging er een wereld voor me open, ik begreep niks van een warmere en geinteresseerde omgeving, zag dat als bemoeien of als controle. Ik leef ook op de automatische piloot, heb een soort van overlevinsmechanisme. Je klein houden, niet tot last zijn en gewoon mee met the flow.... Ik ben nu in therapie en het gaat beter, mijn ouders verander ik niet, ze willen er ook niet over praten want "je hebt het ja harstikke goed". Emoties bestaan niet, alleen maar wat je hebt en hoeveel geld je kan besteden. Ze gaan van vakantie naar vakantie, missen de verjaardagen van onze kinderen etc.... Alles draait om hun narcistische trekjes.
  14. Annemiek

    16 november, 2018 at 10:32  
    Ik ben op zoek naar hulp therapie in verband met waar ik achter kom in mijn leven 2e generatieproblematiek. Mijn vader geboren in nederlands Indie heeft als puber in een jongenskamp gezeten. Mijn moeder woonde in rotterdam. In mijn leven heb ik me veel eenzaam anders dan anderen nergens vandaan voelen komen en is er ook als rode draad gepest worden buitensgesloten en agressie die op me af komt meer en meer. Ik wil uit deze spiraal en in mijn eigen energie terecht komen. Ik ben trouwens 55 jaar nu. Waar zou dit kunnen ? Ik woon nabij Arnhem. Groetjes,

Leave a Reply